Dobra rozprawka nie polega na samym przedstawieniu własnego zdania. Trzeba postawić tezę lub hipotezę, dobrać argumenty, poprzeć je przykładami z lektur i wyjaśnić, w jaki sposób potwierdzają one stanowisko. Najprościej stworzyć ją według schematu: wstęp → argument 1 → argument 2 → zakończenie.
Krok 1. Przeanalizuj temat
Najpierw określ problem, na który masz odpowiedzieć. Jeśli temat brzmi: „Czy warto poświęcać się dla innych?”, nie wystarczy opisać bohatera, który pomagał ludziom. Trzeba odpowiedzieć na pytanie, czy i dlaczego poświęcenie jest wartościowe.
Zwróć uwagę na czasowniki w poleceniu. „Udowodnij” wymaga potwierdzenia określonego stanowiska, natomiast „rozważ” pozwala przeanalizować problem z różnych stron.
Krok 2. Napisz tezę albo hipotezę
Teza to jednoznaczne stanowisko, np.: „Warto poświęcać się dla innych, ponieważ bezinteresowna pomoc może przynieść korzyść zarówno potrzebującemu, jak i osobie pomagającej”.
Hipoteza sprawdza się przy problemach, które można rozpatrywać na kilka sposobów, np.: „Poświęcenie dla innych może być źródłem szczęścia, ale w pewnych sytuacjach prowadzi również do cierpienia”.
Nie pozostawiaj stanowiska jedynie w domyśle. Czytelnik powinien od początku wiedzieć, co zamierzasz udowodnić lub rozważyć.
Krok 3. Zbuduj argument
Najbardziej praktyczny schemat argumentu to:
argument → przykład z utworu → analiza przykładu → wniosek.
Sam przykład nie jest jeszcze argumentem. Jeśli przywołujesz Kamienie na szaniec, nie ograniczaj się do informacji, że bohaterowie byli gotowi się poświęcić. Wyjaśnij, że ich działania wynikające z przyjaźni i patriotyzmu pokazują, iż wartości mogą skłaniać człowieka do podejmowania bardzo trudnych decyzji.
Krok 4. Dobierz właściwe lektury
Wybieraj utwory, w których problem z tematu rzeczywiście występuje. Przydatne mogą być m.in.:
- „Opowieść wigilijna” – przemiana człowieka, wpływ innych na postępowanie, wartość pomagania;
- „Kamienie na szaniec” – przyjaźń, patriotyzm, odwaga i poświęcenie;
- „Mały Książę” – przyjaźń, odpowiedzialność za drugiego człowieka, relacje;
- „Balladyna” – konsekwencje wyborów, ambicja, wina i kara;
- „Pan Tadeusz” – patriotyzm, tradycja, konflikt i pojednanie;
- „Dziady cz. III” – poświęcenie, patriotyzm, cierpienie i odpowiedzialność za wspólnotę.
Nie wybieraj lektury tylko dlatego, że dobrze ją pamiętasz. Najpierw sprawdź, czy jej bohaterowie i wydarzenia rzeczywiście pozwalają odpowiedzieć na pytanie postawione w temacie.
Krok 5. Napisz zakończenie
Zakończenie powinno wynikać z argumentów. Nie wprowadzaj w nim nowej lektury ani kolejnego argumentu. Zamiast powtarzać cały wstęp, sformułuj konkretny wniosek, np.: „Przytoczone przykłady pokazują, że trudne doświadczenia mogą prowadzić do zmiany człowieka, ponieważ zmuszają go do refleksji nad własnym postępowaniem”.
Gotowy schemat rozprawki
Wstęp: przedstaw problem + sformułuj tezę lub hipotezę.
Akapit 1: pierwszy argument + konkretny przykład z lektury + wyjaśnienie związku z tematem.
Akapit 2: drugi argument + przykład + analiza + wniosek.
Zakończenie: podsumuj argumentację i odpowiedz na problem z tematu.
Najczęstszy błąd to streszczanie lektury zamiast argumentowania. Opisuj tylko te wydarzenia, które są potrzebne do udowodnienia stanowiska. Każdy przykład powinien odpowiadać na pytanie: „Co ten przykład udowadnia w kontekście tematu?”. Jeśli potrafisz na nie odpowiedzieć, Twoja rozprawka będzie konkretna, logiczna i podporządkowana problemowi.
