Dobór próby badawczej wpływa na zakres wniosków, które można sformułować na podstawie uzyskanych wyników. W pracy doktorskiej nie wystarczy określić liczby uczestników lub jednostek analizy. Trzeba uzasadnić, dlaczego właśnie taka grupa odpowiada celowi badania oraz przyjętej strategii metodologicznej. Znaczenie mają charakter problemu badawczego, rodzaj danych i planowany sposób ich analizy. Próba powinna więc wynikać z konstrukcji całego projektu, a jej dobór wymaga jasnego uzasadnienia.
Wielkość próby a charakter badania
Nie istnieje jedna liczba uczestników, którą można uznać za właściwą i uniwersalną dla każdej rozprawy doktorskiej. W badaniach ilościowych wielkość próby zależy między innymi od planowanych analiz statystycznych, zakładanej siły efektu, poziomu istotności oraz mocy testu. Zbyt mała liczebność może ograniczyć możliwość wykrycia zależności, natomiast zwiększanie jej bez wyraźnego uzasadnienia nie podnosi automatycznie wartości projektu.
W badaniach jakościowych obowiązuje inna logika. Badacz koncentruje się zwykle na pogłębionym poznaniu doświadczeń, postaw, procesów lub określonych przypadków. Próba może być wówczas dobierana celowo, a jej liczebność wiąże się między innymi ze stopniem zróżnicowania materiału i osiągnięciem nasycenia danych. Istotne jest zatem dopasowanie sposobu doboru uczestników do pytań badawczych.
Jak uzasadnić dobór próby?
Opis metodologii powinien umożliwiać czytelnikowi ocenę, kto lub co zostało objęte badaniem i według jakich kryteriów dokonano selekcji. Warto przedstawić:
- populację, której dotyczy projekt,
- kryteria włączenia i wyłączenia,
- sposób rekrutacji uczestników lub pozyskania materiału,
- uzasadnienie liczebności próby,
- możliwe ograniczenia przyjętej procedury,
- zakres dopuszczalnego wnioskowania.
Szczególnej uwagi wymagają próby łatwo dostępne, na przykład uczestnicy pozyskiwani wyłącznie z jednego środowiska. Takie rozwiązanie może być poprawne metodologicznie, jeśli odpowiada celowi badania, jednak jego konsekwencje powinny zostać jasno opisane. Podobnie jest z doborem celowym – jego wartość zależy od zgodności z problemem badawczym i sposobem późniejszej interpretacji wyników.
Reprezentatywność i granice wnioskowania
Duża próba nie zawsze oznacza próbę dobrze dobraną. W badaniach ilościowych znaczenie może mieć reprezentatywność i struktura grupy, natomiast w jakościowych większą rolę odgrywa trafny dobór przypadków oraz różnorodność zgromadzonego materiału. Doktorant powinien też określić, jak daleko może sięgać interpretacja rezultatów. Jeśli badanie obejmuje wąsko zdefiniowaną grupę, jej specyfika powinna zostać uwzględniona przy formułowaniu wniosków.
Obiektywne spojrzenie na założenia dotyczące próby
Przy konstruowaniu metodologii przydatna może być zewnętrzna ocena spójności przyjętych założeń. Serwis e-doktoraty.pl wspiera osoby, które samodzielnie przygotowały własny tekst i chcą spojrzeć na niego z dodatkowej perspektywy. W przypadku doboru próby taka analiza może dotyczyć zgodności między problemem badawczym, kryteriami selekcji uczestników, liczebnością grupy oraz zakresem planowanego wnioskowania. Autor nadal samodzielnie podejmuje decyzje dotyczące projektu, zyskując zarazem możliwość skonfrontowania ich z obiektywnymi uwagami merytorycznymi. Więcej informacji o zakresie takiego wsparcia znajduje się na stronie e-doktoraty.pl.
